Όπως ήταν αναμενόμενο, ο κ. Άμπε Σίνζο ανεδείχθη ο διάδοχος του κ. Κοϊζούμι και εξελέγη Πρόεδρος του Φιλελεύθερου Δημοκρατικού Κόμματος (στο εξής LDP) την 20/09/2006 και πρωθυπουργός της Ιαπωνίας από την ιαπωνική Βουλή στις 26/09/2006 σε ηλικία μόλις 52 ετών 1.  Είναι ο πρώτος πρωθυπουργός της χώρας που έχει γεννηθεί μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Όπως και οι δύο άλλοι υποψήφιοι για την Προεδρία του κόμματος, οι κ.κ. Τανιζάκι (Υπουργός Οικονομικών επί Κοϊζούμι) και Άσο (Υπουργός Εξωτερικών και επί Κοϊζούμι και νυν) προέρχεται από οικογένεια με μακρά παρουσία στην ιαπωνική πολιτική σκηνή.  Ο πατέρας της μητέρας του ήταν ο Κίσι Νομπουσουκέ, επί της πρωθυπουργίας του οποίου υπεγράφη η Σύμβαση Ασφαλείας2 μεταξύ ΗΠΑ-Ιαπωνίας το 1960 και ο πατέρας του ο Άμπε Σινταρό, ο οποίος είχε διατελέσει Υπουργός Εξωτερικών επί Νακασόνε.

Το ερώτημα που διατυπώνεται από όλους όσοι παρακολουθούν τις εξελίξεις στην Ιαπωνία είναι αν ο διάδοχος του κου Κοϊζούμι θα συνεχίσει τις σημαντικές μεταρρυθμίσεις που άρχισε ο τελευταίος - σημαντικές σε βαθμό που μας επιτρέπει να μιλάμε για μία νέα εποχή στα πολιτικά πράγματα της Ιαπωνίας - ή αν η πολιτική ζωή της χώρας θα επιστρέψει στην  παλιά πραγματικότητα, δηλ. στην παντοδυναμία των ενδοκομματικών φατριών (habatsu), και την διαφθορά με την μορφή τριγωνικών πελατειακών σχέσεων μεταξύ των βουλευτών των ειδικών επιτροπών (ζόκου) 3 –ανώτερων διοικητικών υπαλλήλων και τοπικών συμφερόντων.

Στο σημείο αυτό είναι χρήσιμη μία σύντομη αναδρομή στο έργο που επιτέλεσε ο κ. Κοϊζούμι στα πέντε χρόνια και πέντε μήνες της πρωθυπουργίας του ( από τις μακρότερες θητείες πρωθυπουργού της μεταπολεμικής Ιαπωνίας).

Η κληρονομιά του κ. Κοϊζούμι

Ο κ. Κοϊζούμι τελείωσε την πρωθυπουργική του θητεία με τα υψηλότερα ποσοστά αποδοχής από κάθε άλλο προκάτοχό του, περίπου 50%, και διατηρεί προς το παρόν την βουλευτική του έδρα. 

Είναι αναμφισβήτητο ότι ο πρωθυπουργός Κοϊζούμι, σε αντίθεση με την συντριπτική πλειονότητα των προκατόχων του 4, είχε μεταρρυθμιστικό όραμα.  Εξίσου αναμφισβήτητο είναι ότι δεν κατόρθωσε να επιφέρει στο ακέραιο τις αλλαγές που οραματίσθηκε, γιατί προσέκρουσε στις παραδοσιακές δυνάμεις του ιδίου του κόμματός του.

Κατ’ αρχάς ο κ. Κοϊζούμι έθεσε υψηλά τον πήχυ για τους διαδόχους του σε θέματα δημοφιλίας, προσωπικού στυλ, εικόνας και φωτογένειας. Σε θέματα ουσίας, υπήρξε ένας πρωθυπουργός «προεδρικού» τύπου σε μία σειρά άτονων πρωθυπουργών 5, που απλώς επικύρωναν τις αποφάσεις των ισχυρών του κόμματος6. Επικοινωνούσε απ’ ευθείας με τους πολίτες και έδειχνε να υπολογίζει περισσότερο στην υποστήριξη του εκλογικού σώματος και στις ίδιες τις δυνάμεις του παρά στους ισχυρούς του κόμματος, όπως απέδειξε περίτρανα και και με την τολμηρή απόφασή του να διαλύσει την Κάτω Βουλή και να προκυρήξει εκλογές τον Σεπτέμβριο του 2005 προκειμένου να αντιπαρέλθει την αντίσταση της παλαιάς φρουράς του LDP όσον αφορά την ιδιωτικοποίηση των Ιαπωνικών Ταχυδρομείων.

Εκτός αυτού όμως, ο κ. Κοϊζούμι θα μείνει στην ιστορία ως ο πρώτος πολιτικός του LDP που όχι μόνο μίλησε για - επώδυνες αλλά απαραίτητες για την ιαπωνική οικονομία - «δομικές» μεταρρυθμίσεις7, αλλά και έθεσε ρητώς ως στόχο του την καταστροφή του ίδιου του «παλαιού» LDP, προκειμένου να τις επιτύχει, γοητεύοντας έτσι ένα εκλογικό σώμα απογοητευμένο με την πολιτική, λόγω της διαφθοράς αλλά και της αβουλίας των πολιτικών να την καταπολεμήσουν και να βγάλουν την χώρα από την οικονομική κρίση που άρχισε στις αρχές της δεκαετίας του 1990.  Ο Κοϊζούμι Τζουνιτσιρό δεσμεύθηκε ότι θα εκμηδενίσει την ισχύ των ενδοκομματικών φατριών (habatsu) - οι οποίες είχαν ήδη υποστεί πλήγμα με την αλλαγή του εκλογικού σύστηματος το 1994 - και τις πελατειακές σχέσεις αυτών με τον βιομηχανικό τομέα και τα τοπικά συμφέροντα.

Πράγματι, επέτυχε σε σημαντικό βαθμό τον στόχο του, καθότι:

Στον οικονομικό τομέα, ύστερα από μία δεκαετία ύφεσης και αποπληθωρισμού και ελλειπών μέτρων για την καταπολέμηση αυτών

Πρέπει να τονισθεί ότι τις περισσότερες από αυτές τις αλλαγές και μεταρρυθμίσεις δεν τις επέτυχε χωρίς σθεναρή αντίσταση από κεκτημένα συμφέροντα εκ των ένδον του LDP. Και αυτό παρά την μεγάλη δημοφιλία του - η οποία ουσιαστικά ήταν ο λόγος για τον οποίο το LDP κέρδισε τις εκλογές το 2003 και το 2005 - και του έδωσε μεγαλύτερη ευχέρεια κινήσεων εντός του κόμματός. Είναι σίγουρο ότι θα είχε προχωρήσει σε δραστικότερες μεταρρυθμίσεις, αν η παλαιά φρουρά δεν είχε μετριάσει ή αναβάλει πρωτοβουλίες του όσον αφορά τις συντάξεις, το σύστημα υγείας και τον σχεδιασμό αυτοκινητοδρόμων.  Kαι αυτή η ίδια η «νίκη» του όσον αφορά την ιδιωτικοποίηση των Ιαπωνικών Ταχυδρομείων είναι αμφιλεγόμενη, αφού η ιδιωτικοποίηση θα ολοκληρωθεί το 2017.  O κ. Κοϊζούμι παρόλες τις εξαγγελίες του και την επιθυμία του για δομικές αλλαγές, δεν μπόρεσε να επιδείξει τις ηγετικές του ικανότητες σε μείζονα ζητήματα, άμεσα σχετιζόμενα με το μέγα δημογραφικό πρόβλημα της Ιαπωνίας, όπως το ασφαλιστικό, το φορολογικό  ιατρική περίθαλψη, αγροτικές μεταρρυθμίσεις.

Είναι γεγονός ότι προς το τέλος της θητείας του ο κ. Κοϊζούμι έδειξε να μην έχει πλέον διάθεση να αντιμάχεται το ίδιο του το κόμμα και ουσιαστικά - αφού μπόρεσε τουλάχιστον να περάσει το νομοσχέδιο περί Ιαπωνικών Ταχυδρομείων - έκανε ένα γύρο θριάμβου μετά την εντυπωσιακή νίκη του στις τελευταίες εκλογές του 2005 χωρίς να προχωρήσει σε αναμενόμενες μεταρρυθμίσεις όπως η συνταγματική αναθεώρηση και η αναβάθμιση των ενόπλων δυνάμεων.

Επίσης, επί των ημερών του, αλλά όχι αποδεδειγμένως εξ αιτίας των μεταρρυθμίσεων που επιτέλεσε, αυξήθηκε το χάσμα μεταξύ εχόντων και μη εχόντων στην Ιαπωνία, μία τάση που είχε αρχίσει να σημειώνεται από τα προηγούμενα χρόνια, ως αποτέλεσμα των αλλαγών που ακολούθησαν μετά το σπάσιμο της «φούσκας» το 1991.10 

Όσον αφορά στην εξωτερική πολιτική, ο κ. Κοϊζούμι αναμφίβολα συνέσφιξε τις σχέσεις μεταξύ ΗΠΑ-Ιαπωνίας.  Εξέφρασε απερίφραστα στον πρόεδρο Μπους την συμπαράστασή του στον αγώνα κατά της τρομοκρατίας.  Τόνωσε την στρατιωτική συνεργασία με τις ΗΠΑ αποστέλλοντας πλοία στον Περσικό Κόλπο μετά την 11η Σεπταμβρίου 2001 και 600 Ιάπωνες στρατιώτες στο Ν. Ιράκ το 2004 και στις δύο περιπτώσεις παρακάμπτοντας το φιλειρηνικό Σύνταγμα της Ιαπωνίας και μάλιστα χωρίς αντίδραση της ιαπωνικής κοινής γνώμης.

Εκτροχίασε όμως - χωρίς εμφανή αιτία - τις σχέσεις της Ιαπωνίας με την Κίνα και την Ν. Κορέα επιμένοντας να επισκέπτεται - έστω και «ως ιδιώτης», όπως είπε - το σιντοϊστικό ναό Γιασουκούνι, όπου κείτονται οι Ιάπωνες νεκροί του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ορισμένοι από τους οποίους έχουν καταδικασθεί ως εγκληματίες πολέμου.  Με τον τρόπο αυτό όχι μόνο διακινδύνευσε να απομονώσει την Ιαπωνία - σε μία εποχή μάλιστα που η Κίνα διεκδικεί έναν ηγετικό ρόλο στην περιοχή αλλά και στο διεθνές γίγνεσθαι - αλλά δυσαρέστησε και τις ΗΠΑ, οι οποίες κάθε άλλο παρά ένταση επιθυμούν στην Ανατολική Ασία εν όψει μάλιστα και του Βορειοκορεατικού προβλήματος.

Ο διάδοχος του κ. Κοϊζούμι

Οιοσδήποτε διάδοχος του κου Κοϊζούμι θα δυσκολευόταν να τον συναγωνισθεί σε θέματα προσωπικού στυλ, αμεσότητας, δημοφιλίας και νεωτερικότητας, ακόμη και ο νύν πρωθυπουργός Άμπε, ο οποίος σίγουρα δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί άχρωμος.  Είναι δημοφιλής, κυρίως λόγω των λεπτών χειρισμών του θέματος των απαγωγών Ιαπώνων πολιτών από τις Βορειοκορεατικές μυστικές υπηρεσίες, με εκλεπτυσμένες ενδυματολογικές προτιμήσεις και με εντυπωσιακές επιδόσεις στην τοξοβολία.  Υπήρξε πρόσωπο της εμπιστοσύνης του ίδιου του κ. Κοϊζούμι, ο οποίος του εμπιστεύθηκε μία σειρά από θέσεις κλειδιά στο κόμμα πριν τον προωθήσει ως διάδοχό του.  Και ως διάδοχος ενός ιδιαίτερα χαρισματικού με τον χειρισμό των ΜΜΕ πολιτικού, δήλωσε ότι θα διατηρήσει τον διάλογο με το κοινό μέσω του διαδικτυακού τηλεοπτικού διαύλου της κυβέρνησης και ότι θα συνεχίσει δημοφιλείς πρακτικές του κου Κοϊζούμι όπως συναντήσεις στις πόλεις και την επικοινωνία με ηλεκτρονικό ταχυδρομείο.

Το ερώτημα πάντως είναι αν - παρόλες τις εξαγγελίες του περί «νέας Ιαπωνίας» και «νέας εποχής» - ως γόνος παλαιάς πολιτικής οικογένειας, θα έχει το σθένος ή την θέληση να συγκρουσθεί με τις παραδοσιακές δυνάμεις του κόμματός του.  Πολλοί αναλυτές εκτιμούν ότι πολλές από τις μεταρρυθμίσεις του κ. Κοϊζούμι θα ακυρωθούν ολικώς ή μερικώς και ότι οι φατρίες θα παρουσιάσουν ανάκαμψη.  Ήδη ο νέος πρωθυπουργός επανεξετάζει την επιστροφή στους κόλπους του κόμματος αρκετών από τα μέλη του κόμματος που ο κ. Κοϊζούμι διέγραψε λόγω της αντίθεσής τους στο νομοσχέδιο περί ιδιωτικοποίησης των Ιαπωνικών Ταχυδρομείων.  Ο ίδιος πάντως προβάλλει την νεωτερικότητά του τονίζοντας ότι ως νέος στην ηλικία πολιτικός θέλει να δημιουργήσει μία νέα Ιαπωνία με το να αναθεωρήσει το ήδη 60 ετών Σύνταγμα - μία μεταρρύθμιση την οποία ήθελε αλλά δεν πρόλαβε να προωθήσει ο προκάτοχός του - και με το να δημιουργήσει μία νέα υπεύθυνη και καταρτισμένη γενιά Ιαπώνων βελτιώνοντας την δημόσια παιδεία και υποβάλλοντας διδάσκοντες και σχολεία σε αξιολόγηση.

Πάντως, συνεχίζοντας την γραμμή που χάραξε ο κ. Κοϊζούμι, ο κ. Άμπε έχει δείξει ότι προτίθεται να παίξει ηγετικό και μεταρρυθμιστικό και όχι απλώς επικυρωτικό ρόλο ως πρωθυπουργός και να δώσει έμφαση στο γραφείο του πρωθυπουργού κατά τα πρότυπα του Λευκού Οίκου, ώστε να μειώσει την επιρροή των παραδοσιακά ισχυρών γραφειοκρατών της Ιαπωνίας.  Ήδη, με την ανάληψη των καθηκόντων του, διόρισε πέντε ειδικούς συμβούλους για σημαντικά ζητήματα όπως η εθνική ασφάλεια, τα οικονομικά και η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση.

Όσον αφορά την εξωτερική πολιτική, θεωρείται από πολλούς ως γεράκι.  Το προεκλογικό σλόγκαν του «για μια όμορφη χώρα» σε συνδυασμό με τις προθέσεις του να τονώσει την φιλοπατρία της νέας γενιάς μέσω εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων έχουν εμπνεύσει ανησυχία σε πολλούς εντός και εκτός Ιαπωνίας - μεταξύ των οποίων και στον τέως πρωθυπουργό Νακασόνε - ότι επί των ημερών του οι εθνικιστικές τάσεις στην χώρα θα ενισχυθούν.  Επιθυμεί έναν σημαντικότερο διεθνή ρόλο για την Ιαπωνία και θα προσπαθήσει να το επιτύχει και εξασφαλίζοντας για την χώρα μία μόνιμη θέση στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ.  Όσον αφορά τις σχέσεις με την Β. Κορέα, συνεργάζεται στενά με τις ΗΠΑ για την αποσόβηση της κρίσης, αν και δήλωσε ότι η Ιαπωνία δεν σκοπεύει να αποκτήσει πυρηνικά όπλα προς το παρόν και έχει δώσει ιδιαίτερη βαρύτητα στο θέμα της επιστροφής των απαχθέντων.  Ο κ. Άμπε προτίθεται να ενισχύσει τις σχέσεις της Ιαπωνίας-ΗΠΑ και γνωρίζει την ανησυχία της Ουάσιγκτων για τις προβληματικές σχέσεις Κίνας-Ιαπωνίας λόγω των αδέξιων χειρισμών του προκατόχου του.  Έχοντας κατανοήσει ότι ο δρόμος για καλύτερες σχέσεις με τις ΗΠΑ και επίλυση του Βορειοκορεατικού ζητήματος περνά μέσα από το Πεκίνο, ήδη έδειξε ότι είναι πρόθυμος να ικανοποιήσει τις προσδοκίες της Κίνας για καλύτερες σχέσεις με τους διαδόχους του κ. Κοϊζούμι.  Αυτό βέβαια θα εξαρτηθεί και από το αν θα επισκεφθεί τον ναό Γιασουκούνι, κάτι για το οποίο δεν έχει εκφρασθεί ακόμη με σαφήνεια. 11 Ο κ. Άμπε έχει πάντως αναγνωρίσει την ευθύνη των ηγετών της Ιαπωνίας κατά την διάρκεια του τελευταίου παγκοσμίου πολέμου, και στηρίζει την συγγνώμη που εξέφρασε το 1995 ο τότε πρωθυπουργός Μουραγιάμα προς τις ασιατικές χώρες για την αποικιοκρατία και τις ωμότητες που διέπραξε η Ιαπωνία. 

Το σίγουρο είναι ότι η βελτίωση των Σινο-ιαπωνικών σχέσεων είναι το πιο απλό από τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο νέος πρωθυπουργός, αν αναλογιστεί κανείς τα δυσεπίλυτα οικονομικά προβλήματα της χώρας, τα οποία σκοπεύει να αντιμετωπίσει κυρίως περικόπτοντας τις δημοσιονομικές δαπάνες  και λιγότερο καταφεύγοντας σε φορολογικές αυξήσεις, ενώ δεσμεύθηκε να κρατήσει την έκδοση κρατικών ομολόγων του επόμενου έτους σε χαμηλότερα επίπεδα απ’ ό,τι στο τρέχον έτος. Στους οικονομικούς του στόχους επίσης συγκαταλέγονται η αναζωογόνηση των τοπικών οικονομιών, η δημιουργία ευκαιριών για τους μη προνομιούχους και η μείωση της ψαλίδας μεταξύ εχόντων και μη εχόντων. 

Η βασική προτεραιότητα όμως είναι οι εκλογές της Άνω Βουλής το ερχόμενο καλοκαίρι, στις οποίες είναι αποφασισμένος να  νικήσει ο πρόεδρος του Δημοκρατικού Κόμματος της Ιαπωνίας (DPJ) 12 και πρώην βαρυσήμαντο μέλος του LDP, κ. Οζάουα.  Με το μεγαλύτερο εμπόδιο για το DPJ,  δηλ. τον κ. Κοϊζούμι, να έχει αποχωρήσει από το προσκήνιο, το DPJ έχει σημαντικές πιθανότητες να είναι ο νικητής των επόμενων εκλογών, αν κατορθώσει να καταπολεμήσει την εσωτερική του σύγχυση και πείσει το εκλογικό σώμα ότι προτίθεται να προχωρήσει σε μεγαλύτερες μεταρρυθμίσεις απ’ ό,τι το κυβερνών κόμμα και παράλληλα ένα καλύτερο κοινωνικό πρόγραμμα.  Ο πρωθυπουργός Άμπε,  έχοντας θέσει ως προτεραιότητά του την νίκη στις εκλογές αυτές διόρισε αμέσως μετά την εκλογή του στις θέσεις-κλειδιά της κυβέρνησης και των κομματικών οργάνων πρόσωπα της εμπιστοσύνης του που προάγουν την ενότητα του κόμματος. Μεταξύ αυτών και τον Νικάι Τοσιχίρο 13, άριστο γνώστη της πολιτικής συμπεριφοράς του κου Οζάουα (τον οποίο είχε ακολουθήσει όταν αυτομόλησε από το LDP για να ιδρύσει το Κόμμα των Νέων Συνόρων και κατόπιν το Φιλελέυθερο Κόμμα), στην θέση του προέδρου της Επιτροπής για τις υποθέσεις της Βουλής.  Πάντως, οι πολύ πρόσφατες αναπληρωματικές εκλογές αποτέλεσαν ένα πρώτο θετικό τεστ για τον νέο πρωθυπουργό, αφού εξελέγησαν όλοι οι υποψήφιοι του LDP.  Η συνέχεια θα δείξει αν ο κ. Άμπε θα ικανοποιήσει τις προσδοκίες του εκλογικού σώματος δημιουργώντας μία «νέα Ιαπωνία», αφού ο προκάτοχός του κ. Κοϊζούμι έδειξε πως εκπλήρωσε την υπόσχεσή του προς τον ιαπωνικό λαό να ταράξει τα θεμέλια της παλιάς.

Σημειώσεις

1 Πρόκειται για τον νεώτερο σε ηλικία πρωθυπουργό της μεταπολεμικής Ιαπωνίας.
2 Αποκαλούμενη από τους Ιάπωνες και « Άν-πο», η οποία ξεσήκωσε θύελλα διαμαρτυριών στην Ιαπωνία.
3 κατά κυριολεξία «φυλές»
4 Η απουσία ισχυρής πρωθυπουργικής ηγεσίας στην μεταπολεμική Ιαπωνία είναι ένα δεδομένο στους ακαδημαϊκούς κύκλου, το οποίο άρχισε να μελετάται επισταμένως μόνο τα τελευταία 15 χρόνια και έχει αποδοθεί από τους πολιτικούς επιστήμονες κατά καιρούς στην πολιτική κουλτούρα, την κυριαρχία των γραφειοκρατών ή του κόμματος, κίνητρα ορθολογικής επιλογής, κ.α.
5 από το 1989 έως το 2001 η Ιαπωνία άλλαξε 10 πρωθυπουργούς.
6 Αυτό συνέβαινε κυρίως για τρεις λόγους: λόγω της ελλειπούς επιτελικής στήριξης στον Πρωθυπουργό, λόγω της εξάρτησης της ανέλιξης ενός πολιτικού στο πρωθυπουργικό αξίωμα από τις ισχυρές φατρίες, λόγω του ισχυρού τριγώνου μεταξύ βουλευτών-γραφειοκρατών και τοπικών συμφερόντων, τις αποφάσεις των οποίων δεν είχε άλλη επιλογή ο εκάστοτε πρωθυπουργός από το να τις επικυρώνει.
7 «μεταρρυθμίσεις» άλλωστε υποσχέθηκαν όλοι οι υποψήφιοι πρωθυπουργοί από το 1993 και μετά.
8 Οι 11 νέες θέσεις δεν αντιστοιχούν πλέον σε φατρίες αλλά στις 11 εκλογικές περιφέρειες του αναλογικού συστήματος.
9 Τα Ιαπωνικά Ταχυδρομεία είναι ένας τεράστιος οργανισμός και η μεγαλύτερη δεξαμενή καταθέσεων παγκοσμίως
($ 2 τρις). Διαχειρίζεται 25.000 ταχυδρομεία, αλλά λειτουργεί και ως τράπεζα για τις αποταμιεύσεις του ιαπωνικού λαού και ασφαλιστική εταιρία.
10 Η μονιμότητα δεν είναι πια δεδομένο για τους Ιάπωνες εργαζομένους, των οποίων το ένα τρίτο πλέον είναι εποχικοί, αν και πρόσφατα οι εταιρίες λόγω της ανάκαμψης άρχισαν να προσλαμβάνουν πάλι μόνιμους υπαλλήλους.
11 Αξίζει να σημειωθεί ότι ο παππούς του και πρωθυπουργός Κίσι Νομπουσουκέ είχε συλληφθεί ως εγκληματίας πολέμου από τις κατοχικές δυνάμεις των ΗΠΑ μετά τον πόλεμο, αν και δεν παραπέμφθηκε ποτέ σε δίκη και αποφυλακίσθηκε.
12 Το DPJ είναι ο κυριότερος αντίπαλος του LDP και παρουσιάζει μικρές προγραμματικές διαφορές.
13 66 ετών, πρώην Υπουργό Οικονομίας, Εμπορίου και Βιομηχανίας