Τίτλος βιβλίου: Πέρα από τον Οριενταλισμό
Συγγραφέας: Μαριάννα Μπενετάτου
Εκδοτικός οίκος: Κονιδάρη
Τόπος: Αθήνα
Έτος: 2007
Γλώσσα: Ελληνική
ISBN: 960 – 392 – 107 - 3
Σελίδες: 272
Περιγραφή του βιβλίου
Ο οριενταλισμός είναι η μελέτη των πολιτισμών της Ασίας από την άποψη του Δυτικού ανθρώπου. Μοιραία, αυτή η προσέγγιση προβάλλει τις οικείες νοηματικές συνήθειες σε διαφορετικές διανοητικές παραδόσεις.
Το Πέρα από τον Οριενταλισμό παίρνει τις αποστάσεις του από την επικρατούσα αντίληψη δυο διαφορετικών και συχνά αντίθετων πολιτισμών Δύσης και Ανατολής. Προσεγγίζει με κριτική διάθεση την κινεζική φιλοσοφία της ζωής και την αρχαία ελληνική φιλοσοφία της γνώσης. Σκοπός είναι η διερεύνηση και η συνειδητοποίηση των νοηματικών συνηθειών και των προτύπων που συντέλεσαν στη διαμόρφωση αυτών των φιλοσοφικών παραδόσεων. Οι διάφορες ενότητες του βιβλίου αναδεικνύουν τα αξιώματα που θεμελιώνουν την κινεζική φιλοσοφία, ενώ συγχρόνως ανιχνεύουν κάποιες καλά εδραιωμένες αντιλήψεις σχετικά με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία.
Πριν από οποιαδήποτε επικοινωνία, συναλλαγή ή ακόμη και συγκριτική μελέτη υπάρχει μια πρόθεση, μια εικόνα του άλλου διαμορφωμένη τόσο από τις προσωπικές εμπειρίες όσο και από τη φαντασία και τις προσδοκίες ολόκληρης της κοινωνίας. Συμπληρωματικά, το οικείο γίνεται αντιληπτό μέσα από τα διάφορα συναισθηματικά και νοηματικά κανάλια που μας έχει κληροδοτήσει η πολιτισμική μας παράδοση καθώς και από τον τρόπο που θέλουμε να βλέπουμε τον εαυτό μας και τους άλλους.
Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα η Κίνα δεν έπαψε να γοητεύει τον Δυτικό άνθρωπο. Η απόσταση, η οργάνωση, ο εξωτισμός, το μυστήριο, τα πλούτη και οι ευκαιρίες έπαιξαν τον δικό τους ρόλο σε αυτή τη μακροχρόνια, όσο και διφορούμενη, σχέση. Άλλοτε ως ουτοπία, άλλοτε ως υπόδειγμα, άλλοτε ως μήλο της Έριδος, σήμερα ως νέο Ελντοράντο, η φαντασία του Δυτικού ανθρώπου δεν έπαψε να προβάλλει τις δικές της συμβολικές παραστάσεις στο Βασίλειο του Μέσου.
Από την αρχαιότητα ως τον Διαφωτισμό (18ος αιώνας), η Κίνα θεωρήθηκε ιδανική πολιτεία, όπου κυριαρχούσε η ηθική τελειότητα. Κατά την αποικιοκρατία, αυτή η εικόνα αμαυρώθηκε από την υποτίμηση του κινεζικού πολιτισμού, ενώ σήμερα έχει παραχωρήσει τη θέση της στην εντύπωση ότι η Κίνα παρέχει τις μεγαλύτερες ευκαιρίες για πλούτη και κέρδη. Ο Δυτικός άνθρωπος χρησιμοποιεί την ιδέα της Κίνας για να ολοκληρώσει το εκάστοτε όνειρό του: αρετή, εξουσία, χρήμα. Τρία ιδανικά, που διαμόρφωσαν τις συμβολικές παραστάσεις της Κίνας, και αυτές, με τη σειρά τους, λειτούργησαν ως κινητήριος δύναμη για τις πραγματικές σχέσεις των δυο άκρων της Ευρασίας.
Κατά τη διάρκεια των μακραίωνων συναλλαγών τους με τους Ευρωπαίους, οι Κινέζοι ελάχιστα ενδιαφέρθηκαν για τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Εισήγαγαν με προθυμία τα τεχνολογικά επιτεύγματα της Δύσης, θεωρούσαν, όμως, ότι η Κίνα αποτελούσε το μόνο πολιτισμένο μέρος του κόσμου. Μόνον στις αρχές του 20ού αιώνα, οι διανοούμενοι μελέτησαν και εισήγαγαν δυτικές ιδέες και θεωρίες.
Είναι αναμφίβολο ότι δεν υπήρξαν άμεσες ιστορικές επιδράσεις μεταξύ κινεζικής και ελληνικής διανοητικής παράδοσης. Στον αρχαίο κόσμο οι ιδέες διακινούνταν μέσα από διάφορα κανάλια με κύριο κόμβο τη περσική αυτοκρατορία. Παρατηρούμε ότι ο αρχαίος κόσμος σε ολόκληρη την Ευρασία συμμεριζόταν τα ίδια θέματα πολιτικής αρμονίας και σταθερότητας βασισμένων στην ηθική αρετή του ατόμου. Εντούτοις, η οπτική γωνία και, κατά συνέπεια, οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα διαφοροποιήθηκαν ανάλογα με τις περιστάσεις και τις επικρατούσες συνθήκες κάθε κοινωνίας.
Η κινεζική φιλοσοφία της ζωής στηρίζεται στη σκέψη των δυο μεγάλων φιλόσοφων, του Κομφούκιου και του Λάοτζι. Ο Κομφούκιος θεωρεί τον άνθρωπο αναπόσπαστο μέρος του πολιτικοκοινωνικού συνόλου. Η ορθή συμπεριφορά στηρίζεται στη μίμηση συγκεκριμένων παραδειγματικών πράξεων, καταγραμμένων στη παράδοση. Ο ευγενής και καλός άνθρωπος τα αντιγράφει και τα ενστερνίζεται, ακολουθώντας στην εντέλεια το παράδειγμα των παλαιών.
Η αρχαία ελληνική φιλοσοφία της γνώσης στηρίζεται στη σκέψη του Σωκράτη, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Η αρετή προκύπτει από τη γνώση της αλήθειας, η οποία κατακτάει τη ψυχή επηρεάζοντας ολόκληρη τη συμπεριφορά.
Μια πρώτη θεμελιώδης παράμετρος της φιλοσοφίας αναδεικνύεται: η φιλοσοφία της ζωής, στοχεύοντας πρωτίστως στην αποτελεσματικότητα που θα προάγει το κοινωνικό όφελος, ακολουθεί το πρότυπο της μίμησης παραδειγματικών πράξεων. Η σημαντικότερη διεργασία είναι αυτή της αφομοίωσης σε ολοένα και ευρύτερα σύνολα. Η φιλοσοφία της γνώσης, στοχεύοντας στην επιστήμη, υπογραμμίζει την ορθή κρίση του ατόμου ως μέσον ανεύρεσης της αλήθειας.
Από αυτήν την πρώτη επιλογή, απορρέει και η στάση των δυο διανοητικών παραδόσεων ως προς τον προορισμό του ανθρώπου. Σύμφωνα με την ταοϊστική φιλοσοφία, ο άνθρωπος έχει προορισμό την αρμονική συμβίωση με τον ορατό και αόρατο κόσμο. Μιμείται τη συμπεριφορά της φύσης, ώστε να αφομοιωθεί στο κοσμικό γίγνεσθαι αποκτώντας την αφθαρσία ή αθανασία.
Η αρχαία ελληνική φιλοσοφία επικεντρωμένη στον άνθρωπο παίρνει τις αποστάσεις της από τον φυσικό κόσμο. Ο Αριστοτέλης αντιδιαστέλλει την αναγκαιότητα της φύσης στην ελευθερία της λογικής σκέψης. Κατά συνέπεια, ο άνθρωπος ολοκληρώνεται με την ενεργή συμμετοχή του στη πόλη, έχει, όμως, ως ύψιστη δραστηριότητα τη θεωρία του θείου σε άμεση ενατένιση.
Το θέμα των απαρχών της φιλοσοφίας προσεγγίζεται με τρόπο μη συμβατικό. Μέσα από την εξέταση δυο θεμελιωδών αρχαίων βιβλίων της Κίνας, του Βιβλίου των Αλλαγών και του Βιβλίου των Τεκμηρίων ανιχνεύονται οι κατευθυντήριες γραμμές πάνω στις οποίες πορεύτηκε η κινεζική διανόηση ανά τους αιώνες.
Το ύφος της φιλοσοφίας της ζωής και της φιλοσοφίας της γνώσης αντίστοιχα μελετάται μέσα από την οπτική γωνία της παράδοσης και της καινοτομίας. Ο Κομφούκιος, συνεχιστής της παράδοσης των παλαιών, της σκέψης, των αξιών και της συμπεριφοράς των μεγάλων σοφών της αρχαιότητας, επιλέγει τον σχολιασμό και την ερμηνευτική ως μέσον για να μεταδώσει τις δικές του, πρωτότυπες και μη, θέσεις.
Ο Σωκράτης, θέτοντας υπό κριτικό έλεγχο τους λόγους των σοφιστών, υποστηρίζει ότι ο ορθός λόγος μπορεί να φθάσει στην αλήθεια. Κατά συνέπεια, ο φιλόσοφος ενθαρρύνεται να ψάξει με τις δικές του δυνάμεις να βρει την αλήθεια και να υποστηρίξει θέσεις πρωτότυπες εφόσον κάθε αναζήτηση είναι προσωπική. Οι ενσυνείδητες επιλογές αυτών των δυο φιλοσόφων επηρέασαν τη στάση των μεταγενεστέρων τους μέχρι σήμερα. Ο χαρακτηρισμός μιας ιδέας ή θεωρίας ως παραδοσιακής ή καινοτόμου προκύπτει περισσότερο από τον τρόπο που την αντιλαμβάνεται ο συγγραφέας και από το ύφος που χρησιμοποιεί και λιγότερο από το περιεχόμενο.
Οι ενσυνείδητες επιλογές συγκεκριμένων φιλοσόφων στον τρόπο που χαρακτηρίζουν το έργο τους εμφανίζονται ακόμη πιο καθοριστικές για την ιστορία της φιλοσοφίας στο θέμα της μεθοδολογίας. Συμβατικά, η φιλοσοφία της ζωής θεωρείται ολιστική, ενώ η φιλοσοφία της γνώσης θεωρείται αναλυτική. Μέσα από τα παραδείγματα της φιλοσοφίας του Λάοτζι, του Κομφούκιου και του Πλάτωνα αναδεικνύεται μια περίπλοκη εικόνα, όπου η γραπτή πρόθεση των συγγραφέων αναιρείται συνεχώς στη πράξη. Καμιά φιλοσοφία δεν εμφανίζεται μεθοδολογικά ομοιογενής. Οι συγγραφείς ακολουθούν διαφορετική μεθοδολογία ανάλογα με το αντικείμενο της έρευνας και την οποία θεωρούν –αν και δεν το αναφέρουν- ότι ανταποκρίνεται καλύτερα στον στόχο τους.
Σημαντικές επιλογές ως προς την ουσία των φιλοσοφικών θέσεων προέρχονται από το γλωσσικό ιδίωμα στο οποίο εκφράζονται. Αυτή η θέση που έχει γίνει πλέον κοινά αποδεκτή, εξετάζεται καταρχάς με αντικείμενο το θέμα της κίνησης κατά τον Αριστοτέλη και κατά τον Λάοτζι. Αναδεικνύονται οι γλωσσικοί, ενίοτε και εμπειρικοί, παράγοντες, οι οποίοι εγκλώβισαν την αριστοτελική θεωρία της κίνησης μέσα στα όρια της μετατόπισης μεταξύ δυο σταθερών σημείων.
Το θέμα της κίνησης, μείζονος σημασίας στην κινεζική φιλοσοφία, συνδέεται άρρηκτα, για λόγους επίσης γλωσσικούς, με αυτό της φύσης των πραγμάτων και του κοσμικού γίγνεσθαι. Ντάο σημαίνει δρόμος, ενώ οι αρχέγονες δυνάμεις του Ουρανού και της Γης εκφράζουν τις δυο διαδοχικές φάσεις της κίνησης, την ώθηση και τη διάρκεια αντίστοιχα. Η απουσία διαχωρισμού ρήματος και ουσιαστικού στην κινεζική γλώσσα οδήγησε σε ένα ρευστό, κυκλικό, αέναο γίγνεσθαι, το οποίο παραμένει ασύλληπτο και άρρητο για τις ρηματοκεντρικές γλώσσες.
Οι kινεζικές φιλοσοφικές σχολές δεν υποστηρίζουν αμετάκλητα τις ίδιες θέσεις, ωσάν να ήταν αιώνιες αλήθειες. Ο Μένκιος και ο Σύντζι, επιφανείς εκπρόσωποι της κομφουκιανικής σχολής, εξέφρασαν διιστάμενες απόψεις ως προς τη φύση του ανθρώπου. Ο πρώτος υποστήριξε ότι είναι εκ φύσεως καλή, συμπονετική και ευσπλαχνική, ενώ ο δεύτερος είχε την πεποίθηση ότι ο άνθρωπος είναι από τη φύση του κακός και μόνον η εκπαίδευση και η πειθαρχία τον υποτάσσουν στην ανάγκη να προωθήσει το κοινό όφελος. Τέλος, η ταοϊστική σχολή άσκησε δριμεία κριτική στις κομφουκιανικές θέσεις όλων των παρατάξεων, υπογραμμίζοντας ότι παιδεία, κοινωνικές και ηθικές αξίες διαστρεβλώνουν την ανθρώπινη φύση. Αν μείνει ανενόχλητος από εξωτερικές πιέσεις και παρεμβάσεις, ο άνθρωπος θα αναπτύξει αρμονικά τις φυσικές του τάσεις, με αποτέλεσμα να προάγει τη παγκόσμια ειρήνη και ευτυχία.
Άλλο θέμα προκαταρκτικών επιλογών είναι αυτό της διάκρισης υποκειμένου και αντικειμένου στην ελληνική φιλοσοφία και εσωτερικού και εξωτερικού στην κινεζική φιλοσοφία. Σύμφωνα με τη φιλοσοφία του ντάο, υποκείμενο και αντικείμενο ανήκουν στη σφαίρα της φαινομενικής πραγματικότητας, η οποία είναι απατηλή. Ο πραγματικός εσωτερικός εαυτός συνενώνεται με τον πραγματικό εσωτερικό κόσμο, ενώ οι διακρίσεις ανθρώπου και πραγμάτων προέρχονται από τις αλόγιστες επιθυμίες και λανθασμένες επιλογές του εγωκεντρικού ανθρώπου.
Η φιλοσοφία της ζωής αρχίζει από την αφομοίωση των προτύπων συμπεριφοράς των αρχαίων, τα οποία καθοδηγούν τον άνθρωπο να εντάσσεται φυσιολογικά και αβίαστα σε ολοένα και μεγαλύτερα σύνολα. Από την οικογένεια στην κοινωνία και στη πολιτεία, ο άνθρωπος καλλιεργεί εσωτερικά την αρμονία κι εξωτερικά την ορθή συμπεριφορά. Το ιδεώδες της κινεζικής κοινωνίας είναι αυτό της ειρήνης και σταθερότητας όλων των μελών της σε μια αρμονική ενότητα.
Το Παράρτημα πραγματεύεται τη μακροζωία στην Κίνα. Το θέμα του μακρoχρόνιου βίου έχει προσεγγιστεί διαφορετικά στην Κίνα και στον ευρωπαϊκό κόσμο. Η δυτική σκέψη έχει πρωτίστως ασχοληθεί με την ιδέα της μετά θάνατον ζωής. Επιπλέον έχει την άποψη ότι μια σημαίνουσα ζωή, αν και σύντομη, είναι το ύψιστο αγαθό του ανθρώπου. Τονίζει τη σπουδαιότητα των πνευματικών και ηθικών αξιών στη διαμόρφωση της ποιότητας ζωής και θεωρεί ως ηθικά αδιάφορο τον αριθμό των ετών διαβίωσης.
Από την αρχαιοελληνική εποχή, συνεχίζοντας με τον χριστιανισμό και τη σύγχρονη φιλοσοφία, οι ανάγκες, οι επιθυμίες και οι προσδοκίες που αφορούν τη συντήρηση και την καλή κατάσταση του σώματος έχουν καθυποταχτεί στις αξίες του πνεύματος. Το σώμα είναι θνητό, ένα «αναγκαίο κακό», ενώ η ψυχή είναι αιώνια, άφθαρτη και ηθικά καλή. Το ερώτημα πώς να ζήσουμε περισσότερα χρόνια έχει προκύψει πρόσφατα στην ιατρική έρευνα περί της γηριατρικής. Κατά πόσο μια μακροχρόνια ζωή μπορεί να είναι αυτοσκοπός κι επομένως επιθυμητός per se, παραμένει ένα ανοιχτό ερώτημα για τους επιστήμονες και τους φιλοσόφους.
Στην Κίνα, η μακροζωία, μαζί με την ευτυχία και την κοινωνική καταξίωση, θεωρούνται τα μεγαλύτερα αγαθά του ανθρώπου. Η φυσική διάρκεια ζωής θεωρείται ότι φθάνει τα εκατό με εκατό πενήντα χρόνια. Πολλές τεχνικές έχουν αναπτυχθεί με σκοπό να επιμηκύνουν τη ζωή ως αυτή την ηλικία.
Η φιλοσοφία της μακροζωίας στηρίζεται στις γενικές απόψεις των Κινέζων σχετικά με τον κόσμο, τη φύση και τον άνθρωπο. Διαρθρώνεται γύρο από μερικές έννοιες κλειδιά, όπως τσι, πνεύμα (σεν, shen), φυσική μορφή (σινγκ, xing), αθανασία (σιέν, hsien) και πεπρωμένο (μινγκ, ming).
Η μακροζωία επιτυγχάνεται με τη διατήρηση και την ανάπτυξη του πρωταρχικού τσι με το οποίο γεννιέται ο άνθρωπος. Αυτό το πρωταρχικό τσι είναι η ζωτική ενέργεια, η οποία δίνει και κατόπιν συντηρεί τη ζωή. Ο θάνατος προέρχεται από το ξόδεμα του τσι.
Ο όρος τσι είναι δύσκολο να μεταφραστεί, εφόσον καλύπτει ένα ευρύ φάσμα εννοιών, όπως αναπνοή, ζωτικότητα και ενέργεια. Αν προσπαθήσουμε να καθορίσουμε τη «φύση» του, δεν είναι ούτε υπόσταση, ούτε λειτουργία, αλλά μετέχει και των δυο. Μερικές φορές θεωρείται η πρωταρχική ύλη, από την οποία φτιάχτηκαν ο κόσμος και ο άνθρωπος. Άλλες φορές, θεωρείται η αιτία διαφόρων διεργασιών στη φύση και στον άνθρωπο. Μπορεί να ονομαστεί μια «λειτουργική έννοια», η οποία εξηγεί πως τα πράγματα δημιουργούνται και όχι τι είναι. Με αυτή την έννοια, δυνητικά είναι εξίσου πνεύμα και ύλη.
Στη δυτική αντίληψη, πνεύμα και σώμα είναι δυο χωριστές οντότητες, με διαφορετική φύση. Αυτός είναι ο λόγος που, φιλοσοφικά, ανάγκες και επιθυμίες διαχωρίζονται σε σωματικές και πνευματικές, ενώ αυτές, με τη σειρά τους, θεωρούνται αντιφατικές και ενάντιες. Στην κινεζική αντίληψη, πνεύμα και σώμα είναι διαχωρισμένα, μετέχουν, όμως, της ίδιας φύσης. Η αντίφαση δεν προέρχεται από την οντολογική διαφορά. Προκύπτει από ψυχολογικούς λόγους, όταν μια επίκτητη, εγωιστική ταυτότητα δημιουργείται για να επικαλύψει τη πρωταρχική. Αυτή η τεχνητή κατασκευή διακόπτει τη φυσική αρμονία μεταξύ του πνευματικού και του φυσικού τσι.
Η ταοϊστική φιλοσοφία έχει αναπτύξει διάφορες ιδέες για τη μακροζωία σύμφωνα με τη σπουδαιότητα που αποδίδεται στο πνευματικό ή στο φυσικό τσι. Μέχρι το 1000 μ.Χ., οι οπαδοί ενδιαφέρθηκαν για τη φυσική μακροζωία και για τον πειραματισμό με αλχημικά ελιξίρια. Η μακροζωία θεωρείτο ως α-θανασία, δηλαδή μη εμπειρία του θανάτου. Ήταν κατάσταση αυθορμητισμού και ελευθερίας, όπου ο οπαδός εγκατέλειπε τους περιορισμούς του φαινομενικού σώματος, ανακτούσε τις δυνατότητες της φυσικής μορφής και περιηγείτο ευτυχής στο σύμπαν.
Μετά το 1000 μ.Χ. περίπου, οι οπαδοί ενδιαφέρθηκαν περισσότερο για την ιδέα της πνευματικής μακροζωίας και για τις τεχνικές της εσωτερικής αλχημείας, όπως το τσι γκονγκ. Η πνευματική μακροζωία επιτυγχάνεται με την ανάκτηση της πρωταρχικής καθαρότητας του πνεύματος, το οποίο υπερβαίνει την ενσυνείδητη σκέψη. Σε αυτή τη προοπτική, η φυσική μορφή υποτάσσεται στο πνεύμα.
Τόσο στη πνευματική όσο και στη φυσική μακροζωία είναι απαραίτητη η καλή υγεία και η μακρά διάρκεια ζωής για να υπάρξει σωματική ευεξία και χρόνος να πραγματοποιηθεί ο σκοπός. Σύμφωνα με τις κινεζικές πεποιθήσεις, η διάρκεια του βίου προκαθορίζεται από το πεπρωμένο. Η ποσότητα ζωτικού τσι που δέχεται κάθε άνθρωπος στη γέννησή του είναι προκαθορισμένη από τα άστρα και δεν μπορεί να αλλάξει. Εντούτοις, σήμερα η μοιρολατρία φαίνεται να υποχωρεί αισθητά, για να δώσει τη θέση της σε μια πιο δυναμική τάση: στο πεπρωμένο αποδίδονται τα γεγονότα και στον άνθρωπο η διαχείρισή τους.
Σε σύγκριση με τις επικρατούσες δυτικές ιδέες περί μακροζωίας, επιβάλλονται μερικές παρατηρήσεις:
1. Η επιθυμητή ηλικία σταθεροποίησης διαφέρει στη Δύση και στη Κίνα. Ο δυτικός κόσμος εστιάζεται στη νεότητα, ενώ ο κινεζικός εκτιμάει τα γηρατειά.
2. Οι ιδέες περί ζωής και θανάτου και, κατά συνέπεια, η αξία που αποδίδεται στην επιμήκυνση του φυσικού βίου διαφέρουν κατά πολύ. Στη Δύση, επικρατεί η ιδέα ενός ισχυρού ατομικού πυρήνα, της ψυχής, που επιβιώνει μετά θάνατον. Στην Κίνα, το ατομικό τσι επιστρέφει στη φύση μετά θάνατον για να αφομοιωθεί με τα στοιχεία.
Οι κινεζικές ιδέες της φύσης και της φυσικότητας προσκαλούν σε ορισμένες παρατηρήσεις:
1. Οι ίδιοι νόμοι ισχύουν για τον άνθρωπο και για τον φυσικό κόσμο.
2. Υπάρχει μια καθολική αναγκαιότητα, που διαπερνάει εξίσου τον άνθρωπο και το σύμπαν.
Η ιδέα της φυσικότητας είναι λιγότερο ένα δεδομένο και περισσότερο ένα ιδεώδες. Προέρχεται από διάφορες απόψεις και κίνητρα, όπως φιλοσοφικά, μυστικιστικά, ιδεολογικά, πολιτικά, ιατρικά, κά. Είναι δύσκολο να αποσυνδεθεί από το ιστορικό, πολιτισμικό και ιδεολογικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύχθηκε.
Η φιλοσοφία της μακροζωίας δίνει έμφαση στη προσωπική προσπάθεια για να ζήσει ο άνθρωπος επί μακρόν, υγιής και ευτυχισμένος. Πραγματοποιείται μέσα από τη διαρκή βελτίωση της φυσικής, ψυχολογικής και πνευματικής ευεξίας. Δίνει έμφαση στην ανάγκη του ανθρώπου να είναι ανοικτός, συντονισμένος με τα πράγματα και με τους ανθρώπους, να αποφεύγει βεβιασμένες ενέργειες και τη καταπιεστική παρέμβαση. Ενθαρρύνει τα όντα να αναπτύξουν τις δυνατότητές τους σύμφωνα με τους ιδιαίτερους ρυθμούς τους. Καθορίζει μια πράξη που αποφεύγει ανοικτές συγκρούσεις και προχωρεί με συνεχείς, μικρές αναπροσαρμογές. Τέλος, υπογραμμίζει το γεγονός ότι οι τεχνικές μακροζωίας είναι μόνο το μέσον για μια αρμονική ζωή σύμφωνη με το ντάο. Τα μέσα δεν συγχέονται με τον σκοπό.
Για παρουσίαση των βιβλίων σας στο Greece-Japan.com επικοινωνείστε στο email contact@greece-japan.com
