Ο ποιητής και ανθολόγος
του ελληνικού ΧΑΙΚΟΥ
Χρήστος Τουμανίδης


Η συνάντησή μας με τον Χρήστο Τουμανίδη έγινε στο γραφείο του, στο κέντρο της Αθήνας. Ένα γραφείο όπου ο επισκέπτης αντιλαμβάνεται αμέσως το έντονο ενδιαφέρον του οικοδεσπότη για την Ιαπωνία. Η βιβλιοθήκη του γεμάτη από ιαπωνικά βιβλία, περιέχει ότι σχετικό με την Ιαπωνία έχει εκδοθεί στην Ελλάδα. Από λογοτεχνία και δοκίμια μέχρι και το πιο μικρό απόκομμα εφημερίδας όπου γίνεται αναφορά σε κάτι "ιαπωνικό"...

Ποια είναι η σχέση σας με την Ιαπωνία και τον πολιτισμό της, ποια ήταν τα πρώτα ερεθίσματα ώστε ν’ αρχίσετε την ενασχόλησή σας με τη μακρινή αυτή χώρα.

Η σχέση μου με τη χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου και τον μεγάλο πολιτισμό της, άρχισε πριν από περίπου 30 χρόνια, τότε που τέλειωνα το Γυμνάσιο.
Η Γεωγραφία και η Ιστορία μου έδωσαν τις πρώτες πληροφορίες και μέσω αυτών σχημάτισα μια πρώτη εικόνα για την Ιαπωνία που κλεινόταν μέσα σε έννοιες όπως: Σαμουράι, Φούτζιγιάμα, Γκέϊσες, Κιμονό, Χαρακίρι, Καμπούκι, Τελετή του τσαγιού, Χιροσίμα - Ναγκασάκι, Ολυμπιακοί αγώνες του Τόκιο, 1964.
Έκτοτε, σιγά - σιγά και μέσα από νέες πηγές, η σχέση μου με την Ιαπωνία και η εικόνα που σχημάτιζα γι' αυτήν γινόταν πιο συγκεκριμένη και πιο περιεκτική. Σ' αυτό συνέβαλαν επίσης, ο κινηματογράφος αυτής της χώρας και η λογοτεχνία της. Ο Ναγκίσα Οσίμα, ο Ακίρα Κουροσάβα, από τη μία, και ο Γιουσουνάρι Καβαμπάτα (Καουμπάτα), ο Τανιζάκι και ο ελληνικής καταγωγής συγγραφέας Λευκάδιος Χερν, με βοήθησαν καθοριστικά, ώστε να προσεγγίσω με έναν πιο ουσιαστικό τρόπο την Ιαπωνική πνευματική δημιουργία και την ψυχοσύνθεση των Ιαπώνων, έστω και εξ' αποστάσεως.
Μια άλλη πηγή γνώσης γύρω από την Ιαπωνία υπήρξε ο Νίκος Καζαντζάκης μέσα από τις ταξιδιωτικές του καταγραφές και την προσωπική του ματιά που, ομολογουμένως, υπήρξε αποκαλυπτική. Εδώ αξίζει νομίζω να αναφέρω πως, μεγάλη συμβολή στην υπόθεση αυτή, σε ότι δηλαδή αφορά το ενδιαφέρον μου για τον πολιτισμό της Ιαπωνίας, υπήρξε ο Van Gogh, ο οποίος είχε δεχθεί σοβαρές επιρροές από την Ιαπωνική εικαστική παράδοση. Ο Van Gogh είναι για μένα ένας από τους μεγάλους πνευματικούς φάρους της ζωής μου.
Αμέσως μετά, ήρθε το μεγάλο ενδιαφέρον μου για το Χαϊκού και γενικώτερα για την ποίηση της Ιαπωνίας. Η ενασχόλησή μου με το Χαϊκού και η ερευνητική μου θα έλεγα προσπάθεια, στον ελληνικό χώρο, ήρθε ως επιστέγασμα σ' αυτήν την σχέση μου με την Ιαπωνία που πλέον μπορώ να πω, πως έχει μετεξελιχθεί σε έναν έρωτα πνευματικό, ο οποίος πιστεύω πως θα με ακολουθεί και στο υπόλοιπο του βίου μου.

κολάζ
κλικ για μεγένθυση

Θα ήθελα επίσης να σας αναφέρω και μια άλλη έκφραση ποιητικής δημιουργίας με την οποία ασχολούμαι, τα κολάζ, όπου και εκεί βρίσκω την ευκαιρία να φανερώσω την αγάπη μου για την Ιαπωνία και τον πολιτισμό της.

Ποια είναι η πρώτη σας συνάντηση με την ιαπωνική λογοτεχνία και ιδιαίτερα με την ποίηση των Χαϊκου.

Η πρώτη μου ''συνάντηση'' με την ιαπωνική λογοτεχνία έγινε μέσω της ''Χώρας του Χιονιού'' του Γιονσουνάρι Καβαμπάτα (Καουμπάτα), και η οποία ήταν μια εμπειρία μοναδική. Θυμάμαι πως μόλις έγινε γνωστή η βράβευση του Καβαμπάτα με το NOBEL λογοτεχνίας 1968, με κυρίεψε ένα έντονο ενδιαφέρον και μια αδημονία να γνωρίσω αυτόν τον συγγραφέα, της χώρας που είχε πλέον κερδίσει το ενδιαφέρον μου. Ώσπου επιτέλους, εκδόθηκε η ''Χώρα του Χιονιού'' και την απέκτησα την πρώτη κιόλας μέρα της κυκλοφορίας της. Μεσ' από τις σελίδες αυτές του έργου ένιωθα να ανοίγεται ένας ολόκληρος καινούργιος κόσμος που πριν δεν μπορούσα να φανταστώ. Η ''Χώρα του Χιονιού'' έγινε για μένα συνώνυμο της Χώρας του Ανατέλλοντος Ηλίου και ταυτόχρονα αποτέλεσε το άνοιγμα μιας ''μεγάλης πόρτας'' προς την Άπω Ανατολή, προς την Ιαπωνία. Ανοίγονταν ένα νέο κεφάλαιο στις πνευματικές μου αναζητήσεις που επεκτεινόταν σ' όλα τα πολιτιστικά επιτεύγματα της Ιαπωνίας, με κέντρο βεβαίως του ενδιαφέροντός μου, την ποίηση και ειδικότερα το Χαϊκού.
Έσκυψα εκ νέου, πάνω στα 16 Χαϊκού του Γιώργου Σεφέρη, που στην πρώτη επαφή μαζί τους λίγο καιρό πριν, δεν μου είχαν ''μιλήσει'' και τόσο. Ξανά-ανακάλυπτα λοιπόν το Χαϊκού. Έκτοτε αυτό το ενδιαφέρον και αυτή μου η αναζήτηση σε ό,τι αφορά το Χαϊκού δε σταμάτησε ποτέ, αντιθέτως, έβλεπα ολοένα να με κυριεύει. Άρχισα παράλληλα να μελετώ και να ερευνώ κάθε πλευρά του, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, με αποκορύφωμα και καρπό αυτών των ερευνών μου, την συγκρότηση και έκδοση το 1996, της πρώτης Ανθολογίας Ελληνικού Χαϊκού.

 


Ποια είναι η δραστηριότητά σας σχετικά με τα Χαϊκού, ποια έργα έχετε εκδώσει και σχεδιάζετε στο άμεσο μέλλον να εκδώσετε.

Τα τελευταία τουλάχιστον είκοσι χρόνια, δραστηριοποιούμαι, όσο βέβαια μου επιτρέπουν οι δυνάμεις μου και ο χρόνος, πάνω στο Χαϊκού, τόσο σε επίπεδο έρευνας - που αφορά τον ελληνικό χώρο, αλλά και τον υπόλοιπο κόσμο - όσο και σε επίπεδο προσωπικής δημιουργίας. Προσπαθώ και εγώ να γράψω Χαϊκού με τον τρόπο και την αντίληψη που έχουμε εμείς οι Έλληνες για αυτό το δύσκολο είδος ποίησης και όσο φυσικά μπορεί να επιτρέψει η ελληνική γλώσσα. Γιατί η λιτότητα και ο περιορισμός που επιβάλει το Χαϊκού, στα όρια των τριών στίχων και των δεκαεπτά συλλαβών, η πολυσύλλαβη από την φύση της γλώσσας μας, προβάλει κι άλλα, αρκετά εμπόδια στον Έλληνα ποιητή, μεγαλώνοντας έτσι τους περιορισμούς και τις δυσκολίες του.
Παρ' όλα αυτά όμως, είναι διαπιστωμένο πλέον πως στην Ελλάδα το Χαϊκού γνωρίζει μεγάλη άνθηση, από τις αρχές του εικοστού αιώνα και κυρίως στις μέρες μας. Κι αυτό φαίνεται καθαρά στις σελίδες της πρώτης Ανθολογίας Ελληνικού Χαϊκού, που συγκρότησα και εξέδωσα το 1996.

Aνθολογία

Θα φανεί όμως ακόμη πιο πολύ και σε μεγαλύτερη έκταση, όταν θα εκδοθεί η δεύτερη και πιο πλήρης θέλω να πιστεύω, Ανθολογία Ελληνικού Χαϊκού, που επεξεργάζομαι ήδη.
Κοντά σ’ αυτά υπάρχει και μια σκέψη, ένας στόχος, στο να δημιουργηθεί κάποια στιγμή και στη Ελλάδα, ένας Σύλλογος Φίλων του Χαϊκού, η κάτι παρόμοιο, που είμαι βέβαιος πως θα έδινε μια νέα ώθηση, στη εξάπλωση και κυρίως στη πιο σοβαρή και σε βάθος γνωριμία του Χαϊκού από τους έλληνες δημιουργούς.
Παράλληλα με όλα αυτά, προσπαθώ να επεκτείνω τις γνωριμίες μου με ανθρώπους και φορείς που σχετίζονται με την Ιαπωνία και την ποίηση της κυρίως και πιο συγκεκριμένα με το Χαϊκού.

Τέλος θα σας παρακαλούσα να μας μιλήσετε για το βραβείο Χαϊκού το οποία σας απονεμήθηκε από την Ιαπωνία.

Αρχές καλοκαιριού του 2002, μου ήρθε ένα Δελτίο Τύπου από το Kyoto της Ιαπωνίας, συγκεκριμένα από το Kyoto Museum και το Ritsuneikan University, για την προκήρυξη διαγωνισμού Haiku, στα πλαίσια των εκδηλώσεων: The 36th A-Bomb Memorial Day Haiku Meeting, με θέμα την Χιροσίμα, το Ναγκασάκι και την Ειρήνη.

Peace Museum Award

Συγκινήθηκα από το θέμα αυτό και έστειλα αμέσως τρία δικά μου Χαϊκού στην αγγλική γλώσσα. Μερικούς μήνες αργότερα και ενώ είχα ήδη ξεχάσει το γεγονός αυτό, έλαβα έναν πρωτότυπο φάκελο με μια περγαμηνή - βραβείο, που είχε τυπωμένο ένα από τα τρία δικά μου Χαϊκού για το Ναγκασάκι, το οποίο είχε επιλεγεί ανάμεσα στα δέκα καλύτερα, από τα εκατοντάδες που είχαν σταλεί από τις πέντε ηπείρους κι από δεκάδες χώρες της γης. Η χαρά μου ήταν μεγάλη, όχι τόσο για τη διάκριση όσο για το ότι, κάποιο από τα δικά μου ποιήματα είχε θεωρηθεί Χαϊκού! Γιατί, δεν είναι καθόλου εύκολο και απλό να ισχυριστεί κανείς επειδή έγραψε κάτι, σε τρεις στίχους και σε δεκαεφτά (17) συλλαβές πως είναι κιόλας Χαϊκού! Όχι. Πιστεύω ότι από τα περισσότερα απ’ αυτά που γράφονται στην Ελλάδα, ελάχιστα μπορούν να θεωρηθούν ως Χαϊκού! Μεταξύ αυτών φυσικά, συμπεριλαμβάνω και τα δικά μου. Χρειάζεται επομένως, βαθιά γνώση και μελέτη, για να μπορέσει κανείς κάποτε να γράψει ένα αληθινό Χαϊκού. Πιστεύω πως κάποια στιγμή θα το κατορθώσω.
Κύριε Γκριζιώτη, θα ήθελα να σας ευχαριστήσω, γι' αυτή την ομολογουμένως ενδιαφέρουσα κουβέντα που είχαμε και εύχομαι κάθε τι καλό στην προσπάθεια που κάνετε για την σύσφιξη των σχέσεων ανάμεσα τους λαούς των δύο χωρών της Ελλάδας και της Ιαπωνίας. Και πάλι σας ευχαριστώ.

Χρήστος Τουμανίδης

O Χρήστος Τουμανίδης γεννήθηκε το 1952 στο χωριό Λιθαριά της Πέλλας. Με την ποίηση ασχολείται από τα εφηβικά του χρόνια. Έκανε τα πρώτα του βήματα στην ποίηση με οδηγό και δάσκαλό του το Γιάννη Ρίτσο. Η πρώτη του εμφάνιση στα γράμματα έγινε το 1978 με τη συλλογή ΑΣΤΑΘΜΗΤΑ. Ακολούθησαν οι ΑΠΟΠΕΙΡΕΣ (1981), Η ΩΡΑ ΤΟΥ ΛΙΜΑΝΙΟΥ (1987) και η ΑΝΤΙΣΤΙΞΗ ΤΩΝ ΑΣΤΡΩΝ (1997). Το 1996 εκδόθηκε η πρώτη του ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΧΑΙΚΟΥ και ετοιμάζει μια δεύτερη ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ πιο πλήρης και εκτεταμένη. Είναι μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών.